ટેરિફ કરતાં પ્રદૂષણ વધુ મોટો આર્થિક ખતરો: દાવોસમાં ગીતા ગોપીનાથે ભારતને ચેતવણી આપી

દાવોસ (સ્વિટ્ઝર્લેન્ડ): આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાં ભંડોળ (IMF)ના ભૂતપૂર્વ મુખ્ય અર્થશાસ્ત્રી અને હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીની પ્રોફેસર ગીતા ગોપીનાથે વર્લ્ડ ઇકોનોમિક ફોરમ (WEF) 2026ના વાર્ષિક સમિટમાં ભારતના આર્થિક ભવિષ્ય અંગે એક મહત્વપૂર્ણ ચેતવણી આપી છે. તેમણે જણાવ્યું કે વૈશ્વિક વેપાર ટેરિફ કરતાં પ્રદૂષણ ભારતના આર્થિક વિકાસ માટે વધુ ગંભીર ખતરો છે.

વર્ષે 17 લાખ મોત, અર્થતંત્રને ભારે નુકસાન

દાવોસમાં એક પેનલ ચર્ચા દરમિયાન ગોપીનાથે કહ્યું કે ભારતમાં દર વર્ષે પ્રદૂષણને કારણે લગભગ 17 લાખ લોકોના મોત થાય છે. વર્લ્ડ બેંકના 2022ના અભ્યાસને ટાંકતા તેમણે જણાવ્યું કે આ આંકડો ભારતમાં થતા કુલ મૃત્યુનો 18 ટકા હિસ્સો છે.

“ભારતમાં પ્રદૂષણ એક મોટો પડકાર છે અને તેની અર્થતંત્ર પર અસર કોઈપણ ટેરિફ કરતાં ઘણી વધુ ગંભીર છે,” ગોપીનાથે કહ્યું. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે પ્રદૂષણને કારણે થતો આર્થિક નુકસાન માળખાકીય અને કાયમી છે, જ્યારે ટેરિફની અસર અસ્થાયી છે.

વિદેશી રોકાણકારો માટે મહત્વપૂર્ણ પરિબળ

હાર્વર્ડની આ પ્રખ્યાત અર્થશાસ્ત્રીએ કહ્યું કે પર્યાવરણ વિદેશી રોકાણના નિર્ણયોને પ્રભાવિત કરે છે. “આંતરરાષ્ટ્રીય રોકાણકારના દૃષ્ટિકોણથી, જો તમે ભારતમાં કામગીરી સ્થાપવા અને ત્યાં રહેવા વિશે વિચારી રહ્યા છો, તો પર્યાવરણ મહત્વપૂર્ણ બાબત છે,” તેમણે જણાવ્યું.

ગોપીનાથ અનુસાર, નબળી હવા ગુણવત્તા, મુશ્કેલ રહેવાની પરિસ્થિતિઓ અને આરોગ્ય જોખમો રોકાણકારોને નિરાશ કરી શકે છે, જે એક પ્રકારનો બિન-ટેરિફ અવરોધ બની રહ્યો છે.

ટેરિફની અસર મર્યાદિત, પ્રદૂષણનું નુકસાન કાયમી

તેમણે સ્વીકાર્યું કે ટેરિફ પણ ભારતના વિકાસને અસર કરી શકે છે અને અંદાજ મૂક્યો કે બે વર્ષના સમયગાળામાં ટેરિફ ભારતના વિકાસદરમાંથી લગભગ 0.7 ટકા પોઈન્ટ ઘટાડી શકે છે. પરંતુ તેમણે ભાર મૂકતા કહ્યું કે પ્રદૂષણની અસર આ કરતાં ઘણી વધુ ગંભીર અને લાંબા ગાળાની છે.

“ટેરિફ નીતિગત નિર્ણયો છે જેના પર વાટાઘાટ કરી શકાય છે, તેને સમાયોજિત કરી શકાય છે. તે બાહ્ય માંગના આંચકા છે. પરંતુ પ્રદૂષણ એક માળખાકીય પુરવઠાનો આંચકો છે જે અર્થતંત્રની કાર્ય કરવાની ક્ષમતાને જ ખતમ કરી દે છે,” તેમણે સમજાવ્યું.

ત્રીજી અર્થવ્યવસ્થા બનવું પડકાર નથી, પર કેપિટા આવક વધારવી મુશ્કેલ

ગોપીનાથે જણાવ્યું કે ત્રીજી સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થા બનવી એ ભારત માટે મુખ્ય પડકાર નથી, કારણ કે દેશ 2028 અથવા તે પહેલાં તે સ્થાન હાંસલ કરી શકે છે. તેમના જણાવ્યા અનુસાર, ભારત માટે વાસ્તવિક પડકાર માથાદીઠ આવકમાં વધારો કરવાનો અને 2047 સુધીમાં વિકસિત ભારત લક્ષ્યાંક હાંસલ કરવાનો છે.

તેમણે જમીન હસ્તાંતરણમાં મુશ્કેલીઓ, અસ્પષ્ટ જમીન શીર્ષકો અને ન્યાયિક સુધારાઓની ગેરહાજરીને મુખ્ય અવરોધ તરીકે ઓળખાવ્યા. પરંતુ આ બધા કરતાં પ્રદૂષણ વધુ મોટો પડકાર છે, એમ તેમણે ભાર મૂક્યો.

પ્રદૂષણની આર્થિક કિંમત

વિવિધ અભ્યાસો દર્શાવે છે કે ભારતમાં માત્ર વાયુ પ્રદૂષણ જ દર વર્ષે અબજો ડોલરનો ખર્ચ કરાવે છે. આમાં શામેલ છે:

• આરોગ્ય સેવા ખર્ચ: હોસ્પિટલ બીલ, દવાઓ અને સારવાર
• ઉત્પાદકતામાં નુકસાન: બીમાર કામદારો અને ગેરહાજરી
• શ્રમ કલાકોનું નુકસાન: આરોગ્ય સમસ્યાઓને કારણે
• આયુષ્યમાં ઘટાડો: લાંબા ગાળાની આરોગ્ય સમસ્યાઓ
• શાળાઓ અને કારખાનાઓ બંધ: હવાની ખરાબ ગુણવત્તાને કારણે

ભારતની પ્રદૂષણની સ્થિતિ

ભારત વિશ્વના સૌથી વધુ પ્રદૂષિત દેશોમાંનું એક છે. દિલ્હી સહિત ભારતના અનેક શહેરો ખરાબ હવા ગુણવત્તા માટે વૈશ્વિક રેન્કિંગમાં વારંવાર ટોચ પર આવે છે, ખાસ કરીને શિયાળાના મહિનાઓમાં. વાહનોમાંથી નીકળતું ધુમાડું, ઔદ્યોગિક પ્રદૂષણ, પાકના અવશેષો સળગાવવા અને હવામાન પરિસ્થિતિઓ આ સમસ્યાને વધુ વકરી બનાવે છે.

તજજ્ઞોનો પ્રતિસાદ

ગોપીનાથનું આ નિવેદન ભારતીય નીતિ નિર્માતાઓ માટે મહત્વપૂર્ણ સંદેશ છે. પર્યાવરણીય નિયમનને વ્યવસાય કરવાના ખર્ચ તરીકે જોવાને બદલે, તેને વિકાસની પૂર્વશરત તરીકે જોવાની જરૂર છે, એવું તજજ્ઞો માને છે.

આર્થિક વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે જો ભારત પોતાને વિશ્વની ફેક્ટરી તરીકે સ્થાપિત કરવા માગે છે, તો તેણે પહેલા એ સુનિશ્ચિત કરવું જોઈએ કે તેની ફેક્ટરી ફ્લોર શ્વાસ લેવા માટે પૂરતી સુરક્ષિત છે. વિશ્લેષકો કહે છે કે આ ચેતવણી ભારતને પ્રદૂષણ નિયંત્રણ માટે તાત્કાલિક અને ઠોસ પગલાં લેવા પ્રોત્સાહિત કરી શકે છે, જે લાંબા ગાળે દેશના આર્થિક વિકાસ અને જાહેર આરોગ્ય માટે લાભદાયક બની શકે.