મેડિકલ વેસ્ટના ડીપ બરિયલમાં ગંભીર નિયમભંગ, 17માંથી અનેક રાજ્યોમાં બિનઅનુપાલન; CPCBની કડક કાર્યવાહીની ચેતવણી
- મેડિકલ વેસ્ટના નિકાલમાં ગંભીર બેદરકારી, NGTની લાલ આંખ
- બાયોમેડિકલ કચરાના દફનમાં નિયમોનો ભંગ, હવે કડક પગલાંની તૈયારી
- હોસ્પિટલોના કચરાથી ભૂગર્ભજળ પર જોખમ, NGT ગંભીર
- ‘ડીપ બરિયલ’ની આડમાં બાયોમેડિકલ વેસ્ટ મેનેજમેન્ટની પોલ ખૂલી
નવી દિલ્હી: બાયોમેડિકલ કચરાના નિકાલમાં નિયમોના પાલનને લઈને દેશવ્યાપી ચિંતાજનક સ્થિતિ સામે આવી છે. બાયોમેડિકલ વેસ્ટના ‘ડીપ બરિયલ’ એટલે કે ઊંડા દફનની પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરી રહેલી હેલ્થકેર ફેસિલિટીઓ અંગે સેન્ટ્રલ પોલ્યુશન કંટ્રોલ બોર્ડ (CPCB) દ્વારા રજૂ કરાયેલા કોમ્પ્લાયન્સ રિપોર્ટમાં અનેક ગંભીર નિયમભંગ સામે આવ્યા છે. દેશના કુલ 36 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાંથી 17માં હેલ્થકેર ફેસિલિટીઓ બાયોમેડિકલ વેસ્ટના નિકાલ માટે ડીપ બરિયલ પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરી રહી હોવાનું સામે આવ્યું છે. નેશનલ ગ્રીન ટ્રિબ્યુનલ (NGT) સમક્ષ રજૂ થયેલા આ અહેવાલમાં ડીપ બરિયલ સંબંધિત વિવિધ જોગવાઈઓનું બિનઅનુપાલન નોંધાયું છે.
NGTના 5 ઓગસ્ટ, 2026ના આદેશમાં ચેરપર્સન જસ્ટિસ પ્રકાશ શ્રીવાસ્તવ અને એક્સપર્ટ મેમ્બર ડો. અફ્રોઝ અહમદની ખંડપીઠે CPCB દ્વારા 4 ઓગસ્ટે રજૂ કરાયેલા કોમ્પ્લાયન્સ રિપોર્ટની નોંધ લીધી હતી. રિપોર્ટ મુજબ ડીપ બરિયલ પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરતી કુલ 9,178 હેલ્થકેર ફેસિલિટીઓમાંથી 6,375 ફેસિલિટીઓનું સંબંધિત સ્ટેટ પોલ્યુશન કંટ્રોલ બોર્ડ અથવા પોલ્યુશન કંટ્રોલ કમિટી દ્વારા નિરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું હતું. તેમાંથી 5,715 ફેસિલિટીઓ ડીપ બરિયલ સંબંધિત તમામ નિર્ધારિત જોગવાઈઓનું પાલન કરતી હોવાનું નોંધાયું છે.
પરંતુ તપાસમાં એવી અનેક ખામીઓ સામે આવી છે જે સીધી રીતે પર્યાવરણ અને ખાસ કરીને ભૂગર્ભજળની સુરક્ષા સાથે જોડાયેલી છે. સૌથી ગંભીર બાબત એ છે કે SPCBs/PCCs દ્વારા આપવામાં આવેલી માહિતી મુજબ 477 હેલ્થકેર ફેસિલિટીઓમાં ડીપ બરિયલ પિટના નીચલા સ્તરથી ભૂગર્ભજળનું સ્તર ઓછામાં ઓછું છ મીટર નીચે હોવાના નિયમનું પાલન થયું ન હતું. આ ઉપરાંત 341 ફેસિલિટીઓમાં ડીપ બરિયલ સ્થળ માટે જરૂરી સત્તાવાર મંજૂરી સંબંધિત નિયમોનું પાલન થયું ન હતું. 316 ફેસિલિટીઓમાં દફન સ્થળની પસંદગી એવી રીતે કરવામાં આવી ન હતી કે સપાટીનું પાણી અથવા ભૂગર્ભજળ પ્રદૂષિત ન થાય તથા સ્થળ પૂર કે ધોવાણની સંભાવનાથી સુરક્ષિત રહે.
બાયોમેડિકલ વેસ્ટના દફન સ્થળે પ્રાણીઓ ન પહોંચી શકે તેની વ્યવસ્થા કરવી પણ નિયમનો એક મહત્વનો ભાગ છે, પરંતુ 229 હેલ્થકેર ફેસિલિટીઓમાં આ બાબતે નિયમભંગ નોંધાયો છે. 216 ફેસિલિટીઓમાં કચરો નાખ્યા બાદ તેના ઉપર જરૂરી માટીનું સ્તર નાખવાના નિયમનું પાલન થયું ન હતું. 253 સંસ્થાઓએ ડીપ બરિયલ માટે ઉપયોગમાં લેવાયેલા પિટનો જરૂરી રેકોર્ડ જાળવ્યો ન હતો, જ્યારે 177 ફેસિલિટીઓમાં દફન પ્રક્રિયા દરમિયાન જરૂરી દેખરેખ સંબંધિત જોગવાઈનું પાલન ન થયું હોવાનું CPCBના અહેવાલમાં નોંધાયું છે.
બાયોમેડિકલ વેસ્ટને સામાન્ય કચરાની જેમ જમીનમાં દાટી દેવાની છૂટ નથી. બાયોમેડિકલ વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ રૂલ્સ, 2016 હેઠળ ડીપ બરિયલ માટે ચોક્કસ માપદંડ નક્કી કરવામાં આવ્યા છે. નિયમ મુજબ પિટ અથવા ટ્રેન્ચ આશરે બે મીટર ઊંડો હોવો જોઈએ. તેમાં કચરો અડધો ભર્યા બાદ સપાટીથી 50 સેન્ટીમીટર સુધીના ભાગમાં ચૂનો નાખી આવરણ કરવાનું અને બાકીનો ભાગ માટીથી ભરવાનો હોય છે. દરેક વખત કચરો ઉમેરવામાં આવે ત્યારે તેના ઉપર 10 સેન્ટીમીટર માટીનું સ્તર નાખવાનું હોય છે. દફન સ્થળ પ્રાણીઓની પહોંચથી સુરક્ષિત હોવું જોઈએ અને તેની નજીકનું ભૂગર્ભજળ તથા સપાટીનું પાણી પ્રદૂષિત ન થાય તેની ખાસ કાળજી લેવાની હોય છે.
CPCBના અહેવાલમાં રાજ્યોની સ્થિતિમાં પણ મોટો તફાવત જોવા મળ્યો છે. કેટલાક રાજ્યોમાં ડીપ બરિયલ પિટ સંપૂર્ણપણે અધિકૃત અને નિયમોનુસાર હોવાનું જણાવાયું છે, જ્યારે કેટલાક રાજ્યોમાં મોટા પ્રમાણમાં નિયમભંગ નોંધાયો છે. ઉદાહરણ તરીકે, ઉત્તર પ્રદેશમાં અહેવાલમાં નોંધાયેલા 111 હેલ્થકેર ફેસિલિટીઓના ડીપ બરિયલ સંબંધિત વિવિધ માપદંડોમાં વ્યાપક બિનઅનુપાલન નોંધાયું છે. અહેવાલ મુજબ આ 111માંથી એકપણ ફેસિલિટી તમામ નિર્ધારિત જોગવાઈઓનું પાલન કરતી હોવાનું નોંધાયું નથી.** રાજસ્થાનમાં પણ 33 હેલ્થકેર ફેસિલિટીઓના ડેટામાં અનેક જોગવાઈઓનું પાલન ન થયું હોવાનું સામે આવ્યું છે.
બીજી તરફ અરૂણાચલ પ્રદેશ, કર્ણાટક, મિઝોરમ, નાગાલેન્ડ અને સિક્કિમ જેવા કેટલાક રાજ્યોમાં SPCBs/PCCs દ્વારા આપવામાં આવેલી માહિતી મુજબ** ડીપ બરિયલ પિટ અંગે અધિકૃતતા અને પાલન સંતોષકારક હોવાનું દર્શાવવામાં આવ્યું છે. હિમાચલ પ્રદેશમાં ડીપ બરિયલ પિટ અંગે પાલન નોંધાયું હોવા છતાં 52 હેલ્થકેર ફેસિલિટીઓએ બાયોમેડિકલ વેસ્ટ ઓથોરાઇઝેશન મેળવ્યું ન હતું, જેના પગલે એક સંસ્થાએ મંજૂરી મેળવી લીધી હતી અને બાકીની સામે શોકોઝ નોટિસની કાર્યવાહી કરવામાં આવી હોવાનું અહેવાલમાં જણાવાયું છે.
મણિપુરમાં પ્રવર્તમાન હિંસક પરિસ્થિતિને કારણે CPCB દ્વારા નિરીક્ષણ થઈ શક્યું ન હતું, જ્યારે લદ્દાખ અને સિક્કિમમાં અતિશય હવામાનને કારણે CPCBનું નિરીક્ષણ થઈ શક્યું ન હોવાનું પણ નોંધાયું છે. ઉત્તરાખંડમાં પણ ઉપલબ્ધ માહિતી મર્યાદિત રહી હતી અને અહેવાલ મુજબ ત્યાં માત્ર 27 હેલ્થકેર ફેસિલિટીઓનું નિરીક્ષણ થયું હતું અને બાકીની ફેસિલિટીઓનું નિરીક્ષણ પ્રક્રિયામાં હતું. CPCBએ વધુ માહિતી આપવા માટે રાજ્ય પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડને પત્રો પાઠવ્યા હતા.
મહત્વપૂર્ણ બાબત એ છે કે CPCBએ સંબંધિત રાજ્યોના સ્ટેટ પોલ્યુશન કંટ્રોલ બોર્ડ અને પોલ્યુશન કંટ્રોલ કમિટીઓને નિયમભંગ કરનારી હેલ્થકેર ફેસિલિટીઓ સામે જરૂરી કાર્યવાહી કરવા માટે પત્રો પાઠવ્યા હોવાનું NGTને જણાવ્યું છે. CPCBના વકીલે ટ્રિબ્યુનલને જણાવ્યું હતું કે જો આઠ અઠવાડિયાની અંદર પાલન સુનિશ્ચિત કરવામાં નહીં આવે તો એન્વાર્યમેન્ટ (પ્રોટેક્શન) એક્ટ, 1986ની કલમ 5 હેઠળ દિશાનિર્દેશો જારી કરવામાં આવશે. આ ચેતવણી CPCB તરફથી આપવામાં આવેલી કાર્યવાહી અંગેની હતી.
NGTએ CPCBને આગામી સુનાવણી પહેલાં વધુ એક કોમ્પ્લાયન્સ રિપોર્ટ રજૂ કરવાનો આદેશ આપ્યો છે. આ કેસની આગામી સુનાવણી 28 ઓક્ટોબર, 2026ના રોજ રાખવામાં આવી છે. એટલે આગામી અહેવાલમાં નિયમભંગ કરનારી હેલ્થકેર ફેસિલિટીઓ સામે રાજ્ય પ્રદૂષણ નિયંત્રણ સત્તાઓએ કેટલી કાર્યવાહી કરી અને વાસ્તવિક રીતે કેટલું પાલન સુનિશ્ચિત થયું તે મહત્વનું રહેશે.
બાયોમેડિકલ વેસ્ટના નિકાલમાં ચેપજન્ય અને જોખમી સામગ્રી સાથે સંકળાયેલા સંભવિત પર્યાવરણીય જોખમોને ધ્યાનમાં લેતા, ડીપ બરિયલ માટે નક્કી કરાયેલા માપદંડોનું અસરકારક પાલન મહત્વપૂર્ણ બને છે. ખાસ કરીને ભૂગર્ભજળથી માત્ર છ મીટરના અંતર સંબંધિત 477 ઉલ્લંઘન ચિંતાજનક છે. જો આવા કચરાનો દફન યોગ્ય સ્થળ, યોગ્ય ઊંડાઈ અને જરૂરી સુરક્ષા વિના કરવામાં આવે તો જમીન અને ભૂગર્ભજળના પ્રદૂષણનું જોખમ ઊભું થઈ શકે છે. તેથી CPCBના આ અનુપાલન અહેવાલ અને NGT દ્વારા વધુ અહેવાલ મંગાવવાની કાર્યવાહીથી બાયોમેડિકલ કચરાના ડીપ બરિયલના નિયમોના અસરકારક અમલ પર આગામી સુનાવણીમાં વધુ ધ્યાન કેન્દ્રિત થવાની શક્યતા છે.
***AI Image