વેટલેન્ડ પર દબાણ દૂર કરવાની બેદરકારી દાખવવા પર હવે અધિકારીઓ જ જવાબદાર!

NGTનો કડક આદેશ: SDM અને તહસીલદારો રહેશે વ્યક્તિગત રીતે જવાબદાર, ગેરકાયદે દબાણોની સંપૂર્ણ યાદી બનાવી કાર્યવાહીનો શપથપત્ર સાથે અહેવાલ રજૂ કરવાનો નિર્દેશ; પોલીસ વિભાગને પણ કાર્યવાહી માટે સમિતિમાં જોડવાનો આદેશ

નવી દિલ્હી/ભોપાલ: દેશભરમાં વેટલેન્ડ, તળાવો અને જળાશયો પર વધી રહેલા ગેરકાયદે દબાણો સામે નેશનલ ગ્રીન ટ્રિબ્યુનલે (NGT) ઐતિહાસિક અને અત્યંત કડક નિર્ણય આપ્યો છે. ભોપાલના ભોજ વેટલેન્ડ (અપર લેક) સંબંધિત કેસની સુનાવણી દરમિયાન ટ્રિબ્યુનલે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે હવે વેટલેન્ડ વિસ્તારમાં ગેરકાયદે દબાણો દૂર કરવાની જવાબદારી માત્ર વિભાગીય કાર્યવાહી સુધી મર્યાદિત નહીં રહે, પરંતુ સંબંધિત SDM અને તહસીલદારો વ્યક્તિગત રીતે ટ્રિબ્યુનલ સમક્ષ જવાબદાર રહેશે. જો ગેરકાયદે દબાણો દૂર કરવામાં બેદરકારી દાખવવામાં આવશે અથવા ટ્રિબ્યુનલના આદેશોનું પાલન નહીં થાય તો તેની સીધી જવાબદારી સંબંધિત અધિકારીઓની રહેશે.

NGT સમક્ષ રાજ્ય સરકારે રજૂ કરેલા અહેવાલ મુજબ વેટલેન્ડ નિયમોનું પાલન, ગેરકાયદે દબાણો દૂર કરાવવું, વેટલેન્ડની સીમા નિર્ધારિત કરવી અને અશોધિત ગંદા પાણીનો જળાશયોમાં પ્રવેશ અટકાવવાના મુદ્દાઓ પર કાર્યવાહી હાથ ધરવામાં આવી રહી છે. સરકારના જણાવ્યા મુજબ અત્યાર સુધી નવ વ્યાવસાયિક દબાણો દૂર કરવામાં આવ્યા છે, જ્યારે નવ રહેણાંક દબાણો હજુ બાકી છે કારણ કે તે વસાહતી વિસ્તારમાં આવેલા છે.

પ્રેમપુરા ગામમાં કુલ 35 દબાણો સામે કાર્યવાહી હાથ ધરવામાં આવી હતી. પ્રથમ તબક્કામાં 12 અને ત્યારબાદ વધુ 11 દબાણો દૂર કરવામાં આવ્યા છે, જેના પરિણામે અંદાજે એક એકર સરકારી જમીન દબાણમુક્ત થઈ છે. ફરી દબાણ ન થાય તે માટે જમીનની ફેન્સિંગ કરવાની કાર્યવાહી હાથ ધરવામાં આવી રહી છે. બાકીના રહેણાંક દબાણો દૂર કરતાં પહેલાં અસરગ્રસ્તોને “હાઉસિંગ ફોર ઓલ” યોજના હેઠળ વૈકલ્પિક રહેઠાણ ઉપલબ્ધ કરાવવાની પ્રક્રિયા શરૂ કરવામાં આવી હોવાનું પણ ટ્રિબ્યુનલને જણાવાયું હતું.

રાજ્ય સરકાર દ્વારા રજૂ કરાયેલા સર્વે મુજબ 50 મીટરના Full Tank Level (FTL) વિસ્તારમાં કુલ 117 ગેરકાયદે દબાણો ઓળખવામાં આવ્યા છે. તેમાં 68 સરકારી જમીન પર અને 49 ખાનગી જમીન પર આવેલા છે. અત્યાર સુધી 45 દબાણો દૂર કરવામાં આવ્યા છે, જ્યારે હજુ 72 દબાણો દૂર કરવાના બાકી છે.

સુનાવણી દરમિયાન અરજદારોએ ટ્રિબ્યુનલનું ધ્યાન દોર્યું હતું કે અગાઉના આદેશોનું સંપૂર્ણ પાલન થયું નથી. તેમણે કાલિયાસોત ડેમ, કેરવા ડેમ અને ભોપાલ લેકનું યોગ્ય સીમાંકન, વેટલેન્ડ આસપાસની ખેતીમાં રસાયણોના વધતા ઉપયોગથી પાણી પ્રદૂષિત થવાની સમસ્યા, જળચર જીવસૃષ્ટિ પર તેની અસર તેમજ 150 હેક્ટરના બોટનિકલ ગાર્ડનના રક્ષણ જેવા મુદ્દાઓ પણ ટ્રિબ્યુનલ સમક્ષ રજૂ કર્યા હતા.

ટીટી નગરના એસડીએમે વિડિયો કોન્ફરન્સિંગ દ્વારા ટ્રિબ્યુનલને જણાવ્યું હતું કે FTL વિસ્તારમાં આવેલા 67 દબાણોમાંથી 37 દૂર કરવામાં આવ્યા છે અને બાકીના દબાણો દૂર કરવાની કાર્યવાહી નિયમો મુજબ ચાલુ છે. જોકે પોલીસ બળની અછત તથા ઉચ્ચ અદાલતોના વચગાળાના આદેશોના કારણે કાર્યવાહી ધીમી પડી હોવાનું પણ તેમણે સ્વીકાર્યું હતું. ઉપરાંત વેટલેન્ડ વિસ્તારમાં ગેરકાયદે મડ રેસિંગ અને વાહન રેસિંગ સામે FIR નોંધવામાં આવી હોવાનું તથા નિયમિત દેખરેખ માટે અધિકારીઓની નિમણૂક કરવામાં આવી હોવાનું પણ જણાવાયું હતું.

ટ્રિબ્યુનલે આ સમગ્ર મામલામાં સ્પષ્ટ આદેશ આપતાં જણાવ્યું છે કે સંબંધિત SDM અને તહસીલદારો વેટલેન્ડ વિસ્તારમાં થયેલા તમામ ગેરકાયદે બાંધકામો અને દબાણોની સંપૂર્ણ યાદી તૈયાર કરશે, કેટલા દબાણો દૂર કરવામાં આવ્યા અને કેટલા બાકી છે તેની વિગત શપથપત્ર સાથે ટ્રિબ્યુનલ સમક્ષ રજૂ કરશે તથા વેટલેન્ડ નિયમો અને માસ્ટર પ્લાનના ભંગ સામે કાયદેસરની કાર્યવાહી કરશે. સાથે જ કલેક્ટરને પોલીસ કમિશનર અથવા એસએસપી (SSP) દ્વારા નામાંકિત અધિકારીને સમિતિમાં સામેલ કરવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો છે જેથી દબાણ દૂર કરવાની કાર્યવાહી દરમિયાન પૂરતું પોલીસ બળ ઉપલબ્ધ થઈ શકે. ત્રણ અઠવાડિયામાં સમગ્ર કાર્યવાહીનો અહેવાલ રજૂ કરવાનો આદેશ આપતાં ટ્રિબ્યુનલે આગામી સુનાવણી 31 ઓગસ્ટ, 2026ના રોજ નિયત કરી છે.

આ કેસમાં આપવામાં આવેલો આદેશ માત્ર ભોપાલ પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ દેશભરના વેટલેન્ડ, તળાવો અને જળાશયો પરના ગેરકાયદે દબાણો સામે કાર્યવાહી માટે એક મહત્વપૂર્ણ ન્યાયિક દાખલો બની શકે છે. હવે જો કુદરતી જળાશયોનું સંરક્ષણ કરવામાં બેદરકારી દાખવાશે તો તેની જવાબદારી સીધી સંબંધિત વહીવટી અધિકારીઓ સુધી પહોંચશે.