પર્યાવરણીય વળતર અંગે એકરૂપ વ્યવસ્થા ઊભી કરવાની દિશામાં સુપ્રીમ કોર્ટનો મહત્વપૂર્ણ સંદેશ

પ્રદૂષણ કરનાર પાસેથી વળતર વસૂલવાની પ્રક્રિયામાં દેશભરમાં એકરૂપતા લાવો

વોટર એક્ટ, એર એક્ટ અને એન્વાર્યમેન્ટલ એક્ટ હેઠળની અસમાનતા દૂર કરવા કેન્દ્રની સમિતિને કવાયત

પર્યાવરણીય વળતર (Environmental Compensation)ની ગણતરી, લાદણી અને વસૂલાત માટે સામાન્ય કાનૂની માળખા પર સુપ્રીમ કોર્ટનું ધ્યાન

 

નવી દિલ્હી : પર્યાવરણને નુકસાન પહોંચાડનારા ઉદ્યોગો અને અન્ય એકમો પાસેથી વસૂલવામાં આવતા Environmental Compensation (પર્યાવરણીય વળતર) અંગે દેશભરમાં અલગ-અલગ પદ્ધતિ અને પ્રક્રિયાને બદલે એકરૂપ વ્યવસ્થા ઊભી કરવાની દિશામાં સુપ્રીમ કોર્ટે મહત્વપૂર્ણ સંદેશ આપ્યો છે. 10 ઓગસ્ટ, 2026ના રોજ આ મામલાની સુનાવણી દરમિયાન કોર્ટે પર્યાવરણીય વળતર નક્કી કરવાની તથા તેનો અમલ કરવાની પ્રક્રિયામાં convergence એટલે કે એકરૂપતા અને સમન્વય લાવવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો.

 

કેન્દ્ર સરકાર તરફથી સુપ્રીમ કોર્ટને જણાવવામાં આવ્યું હતું કે પર્યાવરણ, વન અને જળવાયુ પરિવર્તન મંત્રાલય દ્વારા એક સમિતિની રચના કરવામાં આવી છે. આ સમિતિ પર્યાવરણીય વળતર અને દંડની ગણતરી, લાદણી તથા વસૂલાત માટેની વ્યવસ્થાનો અભ્યાસ કરી રહી છે. સાથે જ વિવિધ પર્યાવરણ કાયદા હેઠળ કામ કરતી અમલીકરણ સંસ્થાઓની કામગીરીમાં રહેલી અસમાનતા દૂર કરવા અંગે પણ વિચારણા કરવામાં આવી રહી છે.

 

દેશમાં પ્રદૂષણ સામે કાર્યવાહી માટે Water (Prevention and Control of Pollution) Act, 1974, Air (Prevention and Control of Pollution) Act, 1981 અને Environment (Protection) Act, 1986 જેવા મહત્વપૂર્ણ કાયદા અમલમાં છે. આ કાયદાઓ હેઠળ અલગ-અલગ સત્તાધિકારીઓ અને પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ દ્વારા કાર્યવાહી કરવામાં આવે છે. જોકે પર્યાવરણીય વળતર નક્કી કરવાની પદ્ધતિ અને તેના અમલમાં એકરૂપતા ન હોવાના મુદ્દે હવે સર્વગ્રાહી વ્યવસ્થાની જરૂરિયાત સામે આવી છે.

 

પર્યાવરણીય વળતરનો મૂળ હેતુ માત્ર ઉદ્યોગ કે સંસ્થાને દંડ કરવાનો નથી, પરંતુ પ્રદૂષણથી થયેલા પર્યાવરણીય નુકસાનની ભરપાઈ કરવી અને જરૂરી હોય ત્યાં પર્યાવરણનું પુનઃસ્થાપન કરવાનું છે. તેથી વળતરની રકમ નક્કી કરતી વખતે પ્રદૂષણની માત્રા, ઉલ્લંઘનનો સમયગાળો, પર્યાવરણ પર થયેલી અસર તથા થયેલા નુકસાન જેવા પરિબળોને વૈજ્ઞાનિક અને પારદર્શક રીતે ધ્યાનમાં લેવાની જરૂરિયાત છે.

 

સુપ્રીમ કોર્ટની આ કાર્યવાહી ખાસ કરીને ઔદ્યોગિક વિસ્તારો માટે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. કેમિકલ, ડાય, ફાર્માસ્યુટિકલ સહિતના પ્રદૂષણકારી ઉદ્યોગો સામે કાર્યવાહી કરતી વખતે જો સમગ્ર દેશમાં એકસરખા માપદંડ લાગુ કરવામાં આવે તો પર્યાવરણીય વળતર નક્કી કરવાની પ્રક્રિયામાં રહેલી અસમાનતા ઘટી શકે છે. સાથે જ પ્રદૂષણ કરનાર એકમની જવાબદારી પણ વધુ સ્પષ્ટ રીતે નક્કી થઈ શકે છે.

 

ગુજરાત જેવા મોટા ઔદ્યોગિક રાજ્યમાં પણ આ વ્યવસ્થાની સીધી અસર થઈ શકે છે. ઔદ્યોગિક પ્રદૂષણના કેસોમાં GPCB દ્વારા કરવામાં આવતી કાર્યવાહી દરમિયાન પર્યાવરણીય વળતરની ગણતરી અને વસૂલાત માટે જો રાષ્ટ્રીય સ્તરે વધુ સ્પષ્ટ અને એકરૂપ માળખું ઊભું થાય તો ઉદ્યોગો સામેની કાર્યવાહી વધુ પારદર્શક અને જવાબદારીપૂર્ણ બની શકે છે.

 

સુપ્રીમ કોર્ટની કાર્યવાહીનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ સંદેશ એ છે કે પ્રદૂષણ માટે માત્ર દંડ ફટકારવો પૂરતો નથી; પર્યાવરણને થયેલા વાસ્તવિક નુકસાનની યોગ્ય ભરપાઈ પણ થવી જોઈએ. આ માટે પર્યાવરણીય વળતરની ગણતરીથી લઈને તેની વસૂલાત સુધીની સમગ્ર પ્રક્રિયામાં એકરૂપતા અને અસરકારકતા જરૂરી છે.

 

કેન્દ્ર સરકારની સમિતિ હવે વિવિધ કાયદાઓ હેઠળની વર્તમાન વ્યવસ્થાનો અભ્યાસ કરીને સામાન્ય કાનૂની માળખા અંગે આગળની પ્રક્રિયા કરશે. સુપ્રીમ કોર્ટે આ મામલાની આગામી સુનાવણી 16 ઓક્ટોબર, 2026ના રોજ રાખી છે.

 

પર્યાવરણના નિયમોના અમલના ક્ષેત્રમાં આ કાર્યવાહી મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે, કારણ કે ભવિષ્યમાં પ્રદૂષણ કરનારની જવાબદારી નક્કી કરવા, પર્યાવરણીય વળતરની યોગ્ય ગણતરી કરવા અને વસૂલાતની પ્રક્રિયાને દેશભરમાં એકસરખી બનાવવા માટે નવી વ્યવસ્થાનો માર્ગ મોકળો થઈ શકે છે.