NGTનો સીમાચિહ્નરૂપ ચુકાદો: પેટ્રોકેમિકલ કોક યુનિટોના વિસ્તરણ પર દેશવ્યાપી પ્રતિબંધ યથાવત
નવી દિલ્હી | દેશમાં સતત વધી રહેલા વાયુ પ્રદૂષણને ડામવા માટે નેશનલ ગ્રીન ટ્રિબ્યુનલે (NGT) એક અત્યંત મહત્વનો નિર્ણય લીધો છે. ટ્રિબ્યુનલે ‘કેલ્સાઈન્ડ પેટ્રોલિયમ કોક’ (CPC) ઉત્પાદન એકમોના વિસ્તરણ પર લાદવામાં આવેલા પ્રતિબંધને યથાવત રાખવાનો આદેશ આપ્યો છે. આ ચુકાદાને પગલે હવે કોઈપણ હયાત કંપની પોતાની ઉત્પાદન ક્ષમતા વધારી શકશે નહીં કે નવા એકમો સ્થાપી શકશે નહીં.
શું હતો સમગ્ર વિવાદ?
પશ્ચિમ બંગાળના હલ્દિયા સ્થિત ‘પેટ્રો કાર્બન એન્ડ કેમિકલ્સ લિમિટેડ’ દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી અરજી (36/2024) પર સુનાવણી કરતા NGTએ આ કડક વલણ અપનાવ્યું છે. કંપનીએ પોતાના પ્લાન્ટના વિસ્તરણ માટે મંજૂરી માંગી હતી, જેને ટ્રિબ્યુનલે 24 ડિસેમ્બર, 2025ના રોજ આપેલા આદેશમાં સ્પષ્ટપણે ફગાવી દીધી છે. ટ્રિબ્યુનલે નોંધ્યું હતું કે પર્યાવરણીય કટોકટીના આ સમયમાં પ્રદૂષણ ફેલાવતા એકમોને વધારવા તે જાહેર હિતમાં નથી.
ચુકાદાના 4 મુખ્ય સ્તંભો
- દેશવ્યાપી અમલીકરણ: NGT એ સ્પષ્ટ કર્યું કે કમિશન ફોર એર ક્વોલિટી મેનેજમેન્ટ (CAQM)ના નિયમો માત્ર દિલ્હી-NCR પૂરતા સીમિત નથી, પરંતુ સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્દેશો મુજબ સમગ્ર દેશમાં લાગુ પડે છે.
- બળતણ તરીકે ઉપયોગ પર મનાઈ: સુપ્રીમ કોર્ટના જૂના આદેશોને ટાંકીને જણાવાયું કે પેટ્રો કોકનો ઉપયોગ માત્ર સિમેન્ટ, લાઈમ કિલ્ન અને કેલ્શિયમ કાર્બાઇડ ઉદ્યોગોમાં ‘ફીડસ્ટોક’ તરીકે જ કરી શકાશે. તેને બળતણ તરીકે વાપરવા પર કડક પ્રતિબંધ છે.
- સ્વચ્છ ઇંધણ તરફ પ્રયાણ: ઉદ્યોગોએ હવે પેટ્રો કોકનો વિકલ્પ શોધીને કુદરતી ગેસ (Natural Gas) જેવા સ્વચ્છ ઉર્જા સ્ત્રોતો તરફ વળવું પડશે.
- ભારે દંડની જોગવાઈ: આદેશોનું ઉલ્લંઘન કરનાર એકમો પર કરોડો રૂપિયાના પર્યાવરણીય વળતર પેટે દંડ ફટકારવાની સત્તા પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડને આપવામાં આવી છે.
ગુજરાતના ઔદ્યોગિક ક્લસ્ટરો પર મોટી અસર
આ નિર્ણયની સૌથી વ્યાપક અસર ગુજરાત પર જોવા મળશે. ગુજરાતમાં દહેજ, વડોદરા, વાપી અને અંકલેશ્વર જેવા વિસ્તારોમાં મોટી સંખ્યામાં કેમિકલ અને સિમેન્ટ ઉદ્યોગો આવેલા છે જે સીપીસી ઉત્પાદન પર નિર્ભર છે.
|
અસરગ્રસ્ત વિસ્તારો |
ઉદ્યોગ પર અસર |
| દહેજ અને અંકલેશ્વર | કેમિકલ એકમોના વિસ્તરણ પ્રોજેક્ટ્સ અટકશે. |
| વડોદરા અને વાપી | હાલના CPC યુનિટોએ નિર્ધારિત ક્ષમતામાં જ કામ કરવું પડશે. |
| નવા રોકાણો | નવા CPC પ્લાન્ટ માટેની દરખાસ્તો હવે મંજૂર નહીં થાય. |
શા માટે પેટ્રો કોક જોખમી છે?
નિષ્ણાંતોના મતે, પેટ્રોલિયમ કોકમાં સલ્ફરનું પ્રમાણ ખૂબ ઊંચું હોય છે. જ્યારે તેને બાળવામાં આવે છે ત્યારે તે સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ અને અન્ય ઝેરી કણો હવામાં છોડે છે, જે માનવ સ્વાસ્થ્ય અને પર્યાવરણ માટે ગંભીર ખતરો પેદા કરે છે. NGTના આ નિર્ણયથી પ્રદૂષિત વિસ્તારોમાં હવાની ગુણવત્તા (AQI)માં સુધારો થવાની આશા છે.