સાયખા-છત્રાલની દુર્ઘટનાઓએ ઔદ્યોગિક સલામતી સામે ઊભા કર્યા ગંભીર સવાલો

• બે દિવસમાં બે અકસ્માતો, નવ કામદારોનાં મોત અને પાંચ ઇજાગ્રસ્ત
• રિએક્ટર-પ્રેશર વેસલની સલામતી અને ઓવરપ્રેશરના જોખમની તપાસ જરૂરી
• સેફ્ટી વાલ્વ, ઇન્ટરલોક અને ઇમરજન્સી શટડાઉનની કાર્યક્ષમતા સામે સવાલો
• HAZOP અભ્યાસ અને જોખમ નિવારણનાં પગલાંના અમલની ચકાસણી જરૂરી
• DISHની અગાઉની તપાસ, નોંધાયેલી ખામીઓ અને અનુપાલનની સમીક્ષા જરૂરી
• ટેકનિકલ તપાસના તારણો અને કાયદાકીય પુરાવાના આધારે જવાબદારી નક્કી કરવાની જરૂરિયાત

અમદાવાદઃ ગુજરાતના કેમિકલ અને ફાર્માસ્યુટિકલ ઉદ્યોગોમાં ટૂંકા ગાળામાં બનેલી બે જીવલેણ દુર્ઘટનાઓએ ઔદ્યોગિક સલામતીના અમલ અંગે ગંભીર પ્રશ્નો ઊભા કર્યા છે. ભરૂચ જિલ્લાના વાગરા તાલુકામાં આવેલી સાયખા GIDCમાં સિન્ઝીલ ફાર્માકેમમાં રિએક્ટર બ્લાસ્ટ થવાની ઘટનામાં પાંચ કામદારાના મોત અને અન્ય પાંચ ઇજાગ્રસ્ત થવાના અહેવાલ પ્રાપ્ત થયા છે, જ્યારે ગાંધીનગર જિલ્લાના છત્રાલ GIDCમાં આવેલી કોવિકા ડાઇઝ એન્ડ ઇન્ટરમિડિયેટ્સમાં બનેલી ઔદ્યોગિક અકસ્માતની અન્ય એક  દુર્ઘટનામાં ચાર કામદારોનાં મોત થયાનો અહેવાલ છે. આ બંને બનાવોનાં ચોક્કસ કારણો તપાસ બાદ જ સ્પષ્ટ થશે, પરંતુ સાધનોની ટેકનિકલ સ્થિતિ, પ્રક્રિયા નિયંત્રણ અને અગાઉની સલામતી તપાસનાં પરિણામોની સમીક્ષા અનિવાર્ય છે.

રિએક્ટર અને પ્રેશર વેસલમાં દબાણ તથા તાપમાન ડિઝાઇન મર્યાદાથી વધી જાય તો ગંભીર અકસ્માતનું જોખમ ઊભું થઈ શકે છે. રાસાયણિક પ્રતિક્રિયા દરમિયાન ગેસનું ઉત્પાદન વધવું, કૂલિંગ સિસ્ટમ નિષ્ફળ જવી અથવા પાઇપલાઇનમાં અવરોધ સર્જાવા જેવી સ્થિતિઓમાં દબાણ વધી શકે છે. કેટલીક પ્રક્રિયાઓમાં ગરમીનું ઉત્પાદન નિયંત્રણ બહાર જાય તો થર્મલ રનઅવે સર્જાઈ શકે છે. તેથી અકસ્માત પહેલાંના પ્રેશર-ટેમ્પરેચર ટ્રેન્ડ, બેચ રેકોર્ડ, એલાર્મ લોગ અને કંટ્રોલ સિસ્ટમના ડેટાની તપાસ જરૂરી છે. જોકે, આમાંથી કોઈ કારણ બંને દુર્ઘટનાઓમાં જવાબદાર હતું કે નહીં તે ટેકનિકલ પુરાવા વિના કહી શકાય નહીં.

પ્રેશર સેફ્ટી વાલ્વ (PSV), હાઇ-પ્રેશર એલાર્મ, પ્રેશર ટ્રાન્સમિટર અને સેફ્ટી ઇન્ટરલોક યોગ્ય રીતે કાર્યરત હતાં કે નહીં, તેમની છેલ્લી ટેસ્ટિંગ અને કેલિબ્રેશન ક્યારે થયાં હતાં તથા ઇમરજન્સી શટડાઉન સિસ્ટમની કામગીરીની ચકાસણી કરવામાં આવી હતી કે નહીં તે તપાસવું જોઈએ. સાથે જ વેસલની ડિઝાઇન મર્યાદા, કાટ, વેલ્ડિંગ અને પાઇપલાઇનનાં જોડાણોની સ્થિતિ તથા લાગુ પડતા ધોરણો મુજબ Ultrasonic Thickness Testing (UT) અને Non-Destructive Testing (NDT)ના રેકોર્ડની સમીક્ષા જરૂરી છે.

Hazard and Operability Study (HAZOP)માં દબાણ, તાપમાન, કેમિકલના પ્રવાહ અને કૂલિંગ સિસ્ટમની નિષ્ફળતા જેવા સંભવિત જોખમોનું આગોતરૂં વિશ્લેષણ કરવામાં આવે છે. બંને એકમોમાં HAZOP ક્યારે કરવામાં આવ્યો હતો, તેમાં ઓળખાયેલા જોખમો માટેનાં નિયંત્રણો લાગુ કરાયાં હતાં કે નહીં અને પ્લાન્ટ કે ઉત્પાદન પ્રક્રિયામાં ફેરફાર બાદ Management of Change (MOC) હેઠળ જોખમનું પુનઃમૂલ્યાંકન થયું હતું કે નહીં તે ચકાસવું જોઈએ. માત્ર HAZOP રિપોર્ટ હોવો પૂરતો નથી; તેમાં સૂચવાયેલા સલામતીનાં પગલાંનો વાસ્તવિક અમલ થયો હતો કે નહીં તે મહત્ત્વનું છે.

Directorate of Industrial Safety and Health (DISH) દ્વારા બંને એકમોની છેલ્લી તપાસ ક્યારે કરવામાં આવી હતી, કઈ ખામીઓ નોંધાઈ હતી, કોઈ નોટિસ કે સુધારાત્મક સૂચના આપવામાં આવી હતી કે નહીં અને તેના પાલનની ચકાસણી થઈ હતી કે નહીં તેની વિગતો સામે આવવી જોઈએ. છત્રાલમાં પાઇપલાઇન સાથે જોડાયેલી કામગીરી દરમિયાન દુર્ઘટના બની હોવાના અહેવાલોને ધ્યાનમાં રાખીને Permit to Work, Isolation, Depressurisation અને Zero-Energy Verificationનું પાલન થયું હતું કે નહીં તે પણ તપાસવું જરૂરી છે. કામદારોને સલામતીની તાલીમ અને ઇમરજન્સી પ્રતિસાદની પૂરતી જાણકારી આપવામાં આવી હતી કે નહીં તેની પણ સમીક્ષા થવી જોઈએ. હાલની માહિતીના આધારે વિભાગ કે કોઈ અધિકારીની બેદરકારીનો નિષ્કર્ષ કાઢી શકાય નહીં.

ઔદ્યોગિક દુર્ઘટનામાં જોખમી ગેસ, ઝેરી વરાળ અથવા ગરમ કેમિકલ બહાર નીકળવાની શક્યતા હોય તો કામદારોની સુરક્ષા સાથે પર્યાવરણીય અસરનું મૂલ્યાંકન પણ જરૂરી છે. ગુજરાત પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ (GPCB)એ પોતાના અધિકારક્ષેત્ર હેઠળ જરૂરી હોય ત્યાં ગેસ લીકેજ, હવાના ઉત્સર્જન અને કેમિકલના સંભવિત ફેલાવાની તપાસ કરવી જોઈએ. જોકે, આ અકસ્માતોના આધારે સંબંધિત એકમો દ્વારા પ્રદૂષણ કે અન્ય નિયમભંગ થતો હતો એવો નિષ્કર્ષ કાઢવા માટે સ્વતંત્ર પુરાવા જરૂરી છે.

ઔદ્યોગિક સલામતી વિભાગ, પોલીસ અને FSLએ પોતાના અધિકારક્ષેત્ર મુજબ અકસ્માત પહેલાંના પ્રેશર-તાપમાનના રેકોર્ડ, એલાર્મ લોગ, સેફ્ટી વાલ્વના ટેસ્ટ રિપોર્ટ, મેન્ટેનન્સ હિસ્ટ્રી અને HAZOPની ભલામણોનું સંકલિત વિશ્લેષણ કરવું જોઈએ. અગાઉ નોંધાયેલી ખામીઓનું નિરાકરણ થયું હતું કે નહીં અને સલામતી પ્રક્રિયાઓનું પાલન થયું હતું કે નહીં તેની તપાસ બાદ જ જવાબદારી નક્કી થવી જોઈએ. જો કાયદાકીય ફરજના ભંગના પુરાવા મળે તો લાગુ પડતી જોગવાઈઓ અનુસાર કાર્યવાહી કરવી જરૂરી છે. ઔદ્યોગિક સલામતીનો સાચો માપદંડ માત્ર અકસ્માત બાદની કાર્યવાહી નહીં, પરંતુ જોખમોની આગોતરી ઓળખ, સલામતી ઉપકરણોની વિશ્વસનીયતા અને નોંધાયેલી ખામીઓનું સમયસર નિવારણ છે.