ગુજરાતમાં બાયોમેડિકલ વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ સામે ગંભીર પડકારો

ગેરકાયદે નિકાલ, નિયમોના ભંગ, ક્ષમતાનો અભાવ, સેગ્રેગેશનની ખામીઓ અને સમયસર કચરો ન ઉપડતાં જાહેર આરોગ્ય પર વધતું જોખમ

ગુજરાતમાં હોસ્પિટલો, ક્લિનિકો, ડાયગ્નોસ્ટિક લેબ, બ્લડ બેન્ક, પશુ હોસ્પિટલો અને અન્ય આરોગ્ય સંસ્થાઓમાંથી દરરોજ મોટી માત્રામાં બાયોમેડિકલ વેસ્ટ (Biomedical Waste) ઉત્પન્ન થાય છે. આ કચરાનું બાયોમેડિકલ વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ રૂલ્સ મુજબ વૈજ્ઞાનિક રીતે સંચાલન થવું જરૂરી છે. તેમ છતાં રાજ્યમાં હજુ પણ અનેક ગંભીર સમસ્યાઓ યથાવત છે.

સૌથી મોટી સમસ્યા યોગ્ય સેગ્રેગેશન (Segregation)ની છે. ઘણી જગ્યાએ પીળી, લાલ, સફેદ અને વાદળી કલર-કોડેડ બેગમાં નિયમ મુજબ કચરો અલગ પાડવામાં આવતો નથી. પરિણામે ચેપજન્ય કચરો સામાન્ય કચરા સાથે ભળી જાય છે, જેનાથી સંક્રમણનું જોખમ વધી જાય છે.

બીજી ગંભીર સમસ્યા બાયોમેડિકલ વેસ્ટનું સમયસર કલેક્શન ન થવું છે. કેટલાક વિસ્તારોમાં બાયોમેડિકલ વેસ્ટ નિયમિત સમયમર્યાદામાં ઉપાડવામાં આવતો નથી, જેના કારણે હોસ્પિટલોમાં કચરો એકઠો થવા લાગે છે. લાંબા સમય સુધી સંગ્રહિત રહેલો ચેપજન્ય કચરો દુર્ગંધ, જીવાતો અને ચેપ ફેલાવવાનું કારણ બની શકે છે.

મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન અને સ્થાનિક સ્વરાજ્ય સંસ્થાઓની ભૂમિકા પણ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. આરોગ્ય સંસ્થાઓમાંથી નીકળતો કચરો સામાન્ય ઘન કચરા સાથે ભળી ન જાય તેની સતત દેખરેખ જરૂરી છે. જો સેગ્રેગેશન અને કલેક્શન વ્યવસ્થામાં ખામી રહે તો સમગ્ર વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ ચેઇન અસરગ્રસ્ત બને છે.

આ ઉપરાંત ગેરકાયદે ડમ્પિંગ, બાયોમેડિકલ વેસ્ટનું અનધિકૃત રિસાયક્લિંગ, નિયમો મુજબ પરિવહન ન થવું, કોમન બાયોમેડિકલ વેસ્ટ ટ્રીટમેન્ટ ફેસિલિટીઝ (CBWTF) પર વધતું ભારણ, પૂરતી ક્ષમતાનો અભાવ, કર્મચારીઓને તાલીમની અછત અને નિયમિત ઓડિટમાં ખામીઓ જેવા મુદ્દાઓ પણ ચિંતાનો વિષય છે.

પર્યાવરણ નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ બાયોમેડિકલ વેસ્ટના સંગ્રહથી લઈને અંતિમ નિકાલ સુધી દરેક તબક્કે પારદર્શિતા અને કડક દેખરેખ જરૂરી છે. દરેક બેગનું બારકોડ ટ્રેકિંગ, GPS આધારિત પરિવહન, સમયસર કલેક્શન, અસરકારક સેગ્રેગેશન, CBWTFની ક્ષમતામાં વધારો અને નિયમભંગ કરનાર સામે કડક કાર્યવાહી વગર આ સમસ્યાનો કાયમી ઉકેલ શક્ય નથી.

બાયોમેડિકલ વેસ્ટનું યોગ્ય સંચાલન માત્ર કાનૂની ફરજ નથી, પરંતુ લાખો નાગરિકોના આરોગ્ય, સફાઈ કર્મચારીઓની સુરક્ષા અને પર્યાવરણના સંરક્ષણ સાથે સીધો સંબંધ ધરાવે છે. તેથી રાજ્યમાં બાયોમેડિકલ વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ વ્યવસ્થાને વધુ જવાબદાર, પારદર્શક અને અસરકારક બનાવવાની જરૂરિયાત આજે પહેલાં કરતાં વધુ તીવ્ર બની છે.